अद्वितीय अनुभव... - ब्लॉग : लेख : भारतीय नौसेना

खवळलेल्या बिसकेच्या उपसागरात, ३० फुटी लाटांशी झुंज देत एक भारतीय पाणबुडी पुढे- पुढे सरकत होती. आत जखमी सहकारी, बाहेर प्रचंड वादळ. पण निर्धारित प्रवासाचं मिशन सुरूच होतं. त्यात दोन अधिकारी प्रचंड वेदना सहन करत प्रवास करत होते. सगळ्यांना एकच भीती होती की त्यांना 12 दिवसाचा प्रवास सहन होईल का? पण सहनशक्तीची परीक्षा त्यांनी NDA असतानाच दिली होती. भारतीय नौसेनेचे ब्रीदवाक्य “शं नो वरुणः” आहे. National Defense Academy (NDA) हे भारतातील तिन्ही सैन्यदलांचे संयुक्त प्रशिक्षण देणारी प्रतिष्ठित अकॅडमी आहे. एनडीएचे ब्रीदवाक्य “सेवा परमो धर्मः” आहे. भारतीय नौसेनेचा प्रत्येक अधिकारी आणि जवान प्राणाची बाजी लावून देश सेवा आणि त्याबरोबर देशाची सुरक्षा करत असतात. सैनिकांचे कार्य त्यांच्या कृतीतून आणि सेवा भावातून स्पष्टपणे दिसून येते. एनडीए त्यांच्या कडून अतिशय प्रतिकूल परिस्थितीत स्वत:ला सावरण्याची क्षमता निर्माण करून घेते. अतिशय कठीण आणि आणीबाणीच्या प्रसंगात परिस्थितीवर मात करून निर्णय आणि नेतृत्व करण्याची क्षमता तयार होते ती खडतर अशा एनडीए च्या प्रशिक्षणा मुळेच. एनडीएच्या मूल्यांवर घडलेला प्रत्येक नौसैनिक केवळ सैनिक नसतो, तर तो संकट काळात दृढ निश्चयी, शांत राहणारा, निर्णयक्षम आणि देशासाठी सर्वस्व अर्पण करणारा योद्धा असतो.
Author Name
Tweet

२००१ साली रशिया मध्ये विकसित झालेल्या सिंधुघोष-श्रेणी (किलो-श्रेणी) पाणबुड्या कार्यरत होत्या. किलो-श्रेणीतील पाणबुड्या भारतीय नौदलातील शक्तिशाली डिझेल-इलेक्ट्रिक पाणबुड्या आहेत. या रशियात तयार करण्यात आल्या आहेत आणि १९८७ ते २००० पर्यंत जवळपास १० पाणबुड्या भारतीय नौदलात समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत. सिंधुघोष (Kilo-class) प्रकारातील पाणबुड्या भारताच्या सागरी सुरक्षेसाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या पाणबुड्याची लांबी सुमारे ७२.६ मीटर असून त्यांचे प्रत्येकी पाण्यावरील वजन सुमारे २३०० टन आणि पाण्याखालील वजन ३००० टन आहे. या पाणबुड्या पाण्याखाली जवळपास १९ नॉट्स म्हणजे ३५.१८ किमी/तास वेगाने प्रवास करू शकतात आणि साधारण ४५ दिवस समुद्रात कार्यरत राहू शकतात.

या पाणबुड्यामध्ये टॉर्पेडो, क्षेपणास्त्रे आणि सागरी माइनस यांसारखी शस्त्रास्त्रे बसवलेली आहेत. त्यामुळे शत्रूच्या जहाजांवर किंवा पाणबुड्यांवर हल्ला करण्याची क्षमता तिच्या कडे होती. तसेच पाणबुड्या वर आधुनिक सोनार आणि नेव्हिगेशन प्रणाली बसवलेली असल्यामुळे त्या समुद्रात लपून राहून गुप्त मोहिमा पार पाडू शकतात. भारतीय नौदलाच्या सागरी सुरक्षा मोहिमांमध्ये या सिंधुघोष-श्रेणीच्या पाणबुड्यांनी मागील अनेक वर्षांपासून महत्त्वाची सेवा देत आहेत. देशाच्या समुद्री सीमांचे संरक्षण, शत्रूच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि युद्ध काळात आक्रमक कारवाई करणे या कामांसाठी ही पाणबुड्या वापरली जातात.
Author Name
Tweet

या पाणबुड्यामध्ये त्यांचा आत्मा म्हणजे नियंत्रण कक्ष. सर्वसाधारणपणे पाणबुड्यामध्ये टॉर्पेडो कक्ष, इंजिन आणि बॅटरी विभाग, सोनार आणि सेन्सर प्रणाली, एक संडास, एक ऑपरेशन थिएटर, जवळपास १२ लोकांना झोपण्या साठी बेड आणि छान स्वयंपाक घर सुद्धा असते. स्वयंपाकघरात तीन खानसामा सुद्धा असतात. आणि पाणबुडीमध्ये सुमारे ५० ते ५५ अधिकारी व नौसैनिक राहू शकतात. त्यांच्यासाठी झोपण्याची जागा आणि आवश्यक सुविधा असते. मोकळ्या वेळेत नौसैनिक बुद्धिबळ, कॅरम आणि इतर खेळ सुद्धा खेळतात.

२००१ साली रशिया मध्ये किलो-श्रेणी प्रकारच्या पाणबुडीची जवळपास ४०० कोटीची दुरूस्तीची कामे पूर्ण झाली. त्यानंतर पाणबुडीचा भारताकडे प्रवास सुरू झाला. पाणबुडीचा प्रवास रशिया वरून, नॉर्वे, फ्रांस, स्पेन, इजिप्त, जिबूती मार्गे अरेबियन समुद्र आणि शेवटी मुंबई. साधारणपणे १०००० ते ११००० किमी प्रवास होता. त्यामध्ये पाणबुडी पांढरा समुद्र, उत्तर समुद्र, अटलांटिक महासागर, इंग्लिश चॅनल, भूमध्य समुद्र, बे ऑफ बिसके, प्रवास करून ले हाव्रे पोहोचली. जे फ्रांस मधील छोटेशे बंदर आहे. ले हाव्रे पॅरिस पासून ७०-८० किलोमीटर वर आहे. ३ दिवस पॅरिस फिरून आल्यावर पाणबुडी वरील सर्वजण निवांत झाली होती.
Author Name
Tweet

जीवन किती आव्हानात्मक आणि अवघडप्राय असते यांचे मूर्तिमंत रूप म्हणजे भारतीय नौदलातील सैनिकांचे जीवन. भारतीय नौदलाला प्रत्येक परिस्थिती हाताळता येते. त्या साठी ऑफिसर नाही तर प्रत्येक नौसैनिक तयार असतो. कारण परिस्थिती कधी तुमची परीक्षा घेईल सांगता येत नाही. चवथ्या दिवशी पहाटे चार वाजता पाणबुडी ले हाव्रे मधून बाहेर पडली. नैसर्गिक रित्या संरक्षित असल्याने बाहेर समुद्रात किती मोठ्या लाटा आहेत हे कळायला काहीच मार्ग नव्हता. आणि त्यात बिसकेच्या उपसागरात समुद्री वादळ आले होते. बिसकेच्या उपसागरात मध्ये नेहमीच समुद्री वादळे येत असतात. इंग्लीश चॅनल मध्ये खूप मोठ्या प्रमाणात जल वाहतूक चालू असते. त्यात आत्ता लाटांची समुद्र स्थिती ६-७ होती. म्हणजे जवळपास लाटांची उंची ३० फुटी होती. खरे तर पाणबुडीची दिशा नियंत्रण प्रणाली ही समुद्रा खाली प्रवासा साठी असते पण पाण्यावर प्रभावी नसते. जशी पाणबुडी समुद्रात उतरली तसे पाणबुडीच्या बाहेरच्या म्हणजे नियंत्रण मनोरा वरून पाण्याच्या लाटा वाढल्या. त्याच वेळेस एका मोठ्या लाटांचव लाटांच्या पाणबुडी वरील नौदलाचे मास्टर चीफ पेटी ऑफिसर हे खाली पडून त्यांचा खांदा निखळला. त्यानंतर ज्या वेळेस पाणबुडी बाहेर बाह्य आवरणावर जाऊन दोरखंड सोडण्या साठी गेलेल्या आणखी एक पेटी ऑफिसरचा खांदा निखळला. त्यात पेटी ऑफिसरचे हाड सुद्धा तुटले. त्या नंतर स्पेनला पोहोचे पर्यंत १२ दिवसाचा कठीण आणि खडतर प्रवास सुरू झाला. कारण सगळ्या लोकांचे पाणबुडी वरील नियोजन, संघ कार्य जबरदस्त असते. पाणबुडी वर सगळे जण एकाच प्रकारचा गणवेश धारण करतात. खवळलेला समुद्र… जखमी झालेले पेटी ऑफिसर… त्यांच्या वर उपचार व्हावेत यासाठी झटणारे नेतृत्व… न संपणारा प्रवास… प्रियजणांना बोलण्याची संधी मिळत नव्हती.. निर्धारित वेळेत पोहोचण्याची धडपड.. त्या साठी लागणारे नियोजन.. यातच सगळा वेळ खर्ची पडत होता.

पाणबुडी वरील ऑपरेशन थिएटर मध्ये जेवढे उपचार शक्य असतात तेवढे उपचार दोन्ही पेटी ऑफिसर वर करण्यात आले. शेवटी दोन्ही पेटी ऑफिसर प्रचंड त्रास सहन करून सगळ्या सोबत सुखरूप स्पेनच्या कार्टाहेना बंदरात पोहोचले. तिथेच शेवटी पूर्ण उपचार कार्टाहेना बंदरात करण्यात आले. पाणबुडी वरील आणखी कोणी सदस्य सुद्धा त्यांच्या जागी जखमी झाले असते तरीही तो सदस्य सुद्धा सुखरूप स्पेनच्या कार्टाहेना बंदरात पोहोचला असता. आणि हळूहळू दोन्ही पेटी ऑफिसर तब्बेत पूर्ववृत झाली. दोन्ही पेटी ऑफिसरांनी चिकाटीचे उदाहरण पुरावा देऊन सिद्ध केले. आणि पाणबुडी ठरल्या प्रमाणे भारताकडे मार्गस्थ झाली. प्रवासात नंतर भारतात परतली. भारतीय नौसेना शांतता काळात घाम गाळते त्या मुळे युद्ध काळात यशस्वी होते. या संपूर्ण प्रवासातून एक गोष्ट निष्पन्न होते की, भारतीय नौसेनेतील प्रत्येक सैनिक हा केवळ प्रशिक्षित नसतो, तर तो कोणत्याही संकटाला सामोरे जाण्यास सदैव तत्पर असतो. त्यांच्या धैर्य, शिस्त आणि देश सेवेच्या भावने मुळेच भारताची समुद्री सीमा सुरक्षित आहे. हेच खरे भारतीय नौसेनेचे सामर्थ्य आहे. ही केवळ एक प्रवासकथा नव्हे, तर भारतीय नौसेनेच्या अदम्य जिद्दीची जिवंत साक्ष आहे.
Author Name
Tweet